Kitap İncelemeleri

Melville’in Anti-Kahramanı: Bartleby

Günlük rutininizde herhangi bir şeyi “yapmamayı tercih ederim” deseydiniz, karşınızdaki kişinin tepkisi ne olurdu? Hatta artık hiçbir şey yapmamayı tercih etseniz?

Hepimizin hayatımızı sıkıcı bulduğumuz, işimize, ailemize olan sorumluluklarımızdan kaçmaya çalıştığımız zamanlar olmuştur. Ama kaçımız bunu dile getirebiliyoruz? Aslında hangimiz özgür olarak ve gerçekten istediğimiz için onları yapıyoruz? Varoluşumuz kesinse de özgürlüğümüz veya tercihlerimiz doğrultusunda varolmaya devam ettiğimiz tartışılır.

Moby Dick’in yazarı Herman Melville’in Katip Bartleby adlı novellası da bu tercihleri ve varoluş amacını sorgulamaktadır. Kitapta anlatıcı dahil diğer karakterlerin gerçek ismini bilmesek de yalnızca ana karakter isim verilerek somutlaştırılır; ancak nereden geldiği, kim olduğu bilinmez. Bartleby, işlerinin yoğunluğu nedeniyle üçüncü bir katip arayan avukat-anlatıcının yanında katip olarak çalışmaya başladığında her şey yolundadır. Ancak o zamanlarda bile anlatıcının bize hissettirdikleri ve kendi yaşadığı içsel sıkıntıyı kelimelere yansıtması ile Bartleby’e farklı açılardan bakma ihtiyacı içine giriliyor. Paranın, mülkiyetin ve şöhretin en ünlü yerlerinden Wall Street’te bu kadar farklı bir karakter anlatıcının olduğu kadar okuyucunun da dikkatini çekiyor.

“Yemek yesin, kalacak yer bulsun diye ona para verebilirdim, fakat ona zarar veren şey vücudu değildi, hayır efendim, onun mutsuzluğu ruhundan gelmekteydi ve bendeniz bu ruha erişememekteydi hiç.” (Katip Bartleby, s.41)

İlk başlarda gerçekten bir sorunu olduğunu ve bu nedenle garip davranışlara sürüklendiğini düşündüğüm Bartleby’nin aslında düzene ve varoluşun kendisine karşı sergilediği eylemsizlik Jean-Paul Sartre’ın Antoine Roquentin karakteri kadar aklımda yer ediniyor. Roquentin de bir yandan alışkanlıklarından vazgeçmek istemese de dünyaya hatta kendisine karşı duyduyu tiksinti nedeniyle bulantı hissi yaşamakta ve hiçbir şey yapmak istememektedir. Roquentin’in yaşadığı bu değişimin adımlarını birer birer Sartre aktarırken, Melville katip Bartleby’nin eylemsizliğini başkasının gözünden aktarır. Ancak anlatıcı da Bartleby’nin duygudurumunu yansıtan geçişler yaşadığı için daha iyi anlaşılmaktadır eylemsizliği.

“Ben deyince bir boşluk duygusuna kapılıyorum. Öyle unutulmuşum ki, kendimi iyice hissetmek elimden gelmiyor. Benden kalan bütün gerçeklik, varoludğunu hisseden varoluş sadece.” (Bulantı, s. 249)

Roquentin için varlık sadece varolmaktır, geri kalan her şeye karşı sorunlar yaşar ve varolmayı teklik ve yalnızlık ile ilişkilendirir. Bartleby de avukatın tüm onu tanıma çabalarına yanıt vermemeyi tercih ederek yalnızlığı seçer ve ardından eylemsizliğe geçer. İlk başlarda Bartleby’nin yoksul olduğu için bu halde olduğunu düşünen avukat, asıl korkutucu olanın yalnızlığı olduğunu belirterek durumu açık ve net bir şekilde ortaya koyar.

Melville, ayrıca efendi-köle ilişkisini de farklı bir bakış açısıyla eleştirir. Yapmamayı tercih ediş, iki rolün değişmesine efendi olan anlatıcı-avukatın köleleşmesine neden olmaktadır. Varoluş sisteminde bir kişinin bunu reddetmesi ve direnişi, tüm Wall Street sakinlerini rahatsız eder ancak buna karşı bir şey yapamazlar.

Jorge Luis Borges’in Babil Kitaplığı serisi içinde yer alan Katip Bartleby kişinin aklı yetkin zamanlarında okuması ve hazmetmesi gereken bir kitap. Kısa olsa da Bartleby’nin unutulmayan (anti-) kahramanlardan olacağına eminim. Daha fazla anlatmak, varoluşsal amacımızı konuşmak gerekse de “yapmamayı tercih ederim”.

Kâtip Bartleby
Herman Melville
Helikopter Yayınevi
Türkçeşi: Katip Genç
66 sayfa , 2010

Etiketler
Daha Fazla Göster

Gülcemal Güler

Öğrenmeye meraklı bir öğretmen olunca kahve yanına okuması bol zamanlar yaratıyorum kendime. Her kitaptan, her öğrenciden ve her dersten ayrı şeyler öğrenince hayatın sunduğu tatları alabiliyor insan. Yeni bilgileri paylaşabiliyorsam da bir kat daha artar verdikleri hayatın.

5 Yorum

  1. Kıymetli arkadaşım teknolojinin azizliği işte ben 5 yıldız verecektim ama 2 yıldızda kaldı.Senin yorumların ve tavsiyelerin bizim için daima en önemli referanstır.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

İlgili Makaleler

Başa dön tuşu
Kapalı