İkili Sancı: Fatih – Harbiye

İlk basımı 1931 yılında gerçekleşen Fatih- Harbiye romanı Tanzimat döneminden beri süregelen toplumsal ve bireysel dönüşümün sancılarını  modernleşme/batılılaşma çerçevesinde  başarılı bir şekilde yansıtan önemli yapıtlardan biridir.  Yazarımız romanı bizlere hâkim bakış açısından aktarıyor. Yeri geliyor hararetli bir şekilde Neriman olup Doğu- Batı arasındaki farkları gözler önüne seriyor, yeri geliyor Şinasi olup uzak bir aynadan camekânlarının önünde nişanlısı Neriman’ı seyre dalıyor. Bazen ise Neriman’ın babası Faiz Bey oluyor bütün içtenliği ve tebessümü ile birlikte kızı Neriman’ın intibahına ve sancılarına şahit oluyor. Romanda olaylar süreç olarak on gün içerisinde gerçekleşiyor. Ayrıca mekânların roman içerisindeki konumu da büyük önem taşıyor. Mekânları işlevsel olarak kullanan yazarımız romanın ismine de adını veren Fatih semtini doğu temsili olarak ele alarak Doğu’nun içsel ve mahrem olan bakış açısını, Batı olarak ise Beyoğlu’nu ele alarak Batı’nın görünürlükçü zihniyetini eserinde vurguluyor.

Romanımızın başkahramanı Neriman’dır. Neriman, Darülelhan’da (Konservatuar)  müzik eğitimi alan ve ud çalan eğitimli bir kızdır. İstanbul’un Fatih semtinde babası Faiz Bey ve hizmetlileri Gülter ile birlikte yaşamaktadır. Olay örgüsü olarak on gün içerisinde Neriman’ın kendi içsel dünyasında doğu- batı arasında yaşadığı karmaşayı ve yaptığı karşılaştırmaları görmekteyiz. Nişanlısı Şinasi ise kendi içerisinde doğu kültürüne yatkın bir gençtir ve o da Darülelhan’da müzik eğitimi alan eğitimli bir kişidir. Neriman’ın doğu kültürünü anlamsız ve küçük görmesinin sirayeti nişanlısı Şinasi ile olan ilişkilerine de yansımış ve Neriman zamanla Şinasi’yi ve ona dair her şeyi de sorgulamaya başlamıştır. Burada Neriman’a karşılaştırma olanağı sunan kişi ise batının giyim kuşamına ve kültürüne aşina olan günlük yaşamını da bu çerçevede geçiren Macit’tir. Macit’te Darülelhan’da müzik eğitimi alan ve keman çalan bir gençtir. Neriman kendi içerisinde öyle tahliller yapmaktadır ki kendi çaldığı enstrümanın yani udun kaba duruşu ile Macit’in çaldığı kemanın duruşu arasında bile doğu batı arasındaki farkı görmektedir. Neriman’ın bu sorgulamalarının farkında olan Faiz Bey ise kızını uzaktan uzağa izlemekte ve bu duruma içerlemektedir. Bu değişimin farkında olmasına rağmen Neriman’a asla bunu belli etmemekte ve kızının Batı kültürüne olan hayranlığına kendi içerisinde gerekli izinleri vermektedir. Durumu eskisi kadar iyi olmasa da Neriman’ın balo için giyeceği kıyafetleri, ayakkabıları karşılamaktadır. Ancak bu zorlukları kızına belli etmemektedir. Fakat hizmetlileri Gülter ise Faiz Bey’in bu durumunu görüp ona çok üzülmektedir. Neriman’la konuşup babasının durumunu ona anlatır. Neriman bir yandan babasının fedakârlıkları karşısında üzüntü duyup içsel arzularını kendisine saklamak ister bir yandan da içindekileri baskılaması onu modern yaşam tarzına daha da çok sürükler. Uzak kalmaya mecbur olduğumuz, erişemediğimiz her şeyin kıymetlenmesi gibi modern yaşam da Neriman için tek değerleri şey haline gelir. Üstelik bu yaşam onun için ulaşılması gereken bir hayat tarzından öte hak edilen bir yaşam tarzıdır. Neriman böyle yaşamayı diğer kızlar gibi balolara gitmeyi hak etmiştir. Ancak onu bağlayan şey babası Faiz Bey’in ve nişanlısı Şinasi’nin anlamadığı noktadır: Neriman bu yaşam tarzını hak ediyordur!  Şinasi de içinde Neriman’a taşıdığı büyük sevgisi ve saygısı ile birlikte onu üzmek istemez ancak Neriman’ın kendisinden bu denli uzaklaşmasına da çok üzülür. Neriman’ın ona yalan söylediğini aslında Macit ile görüştüğünü bilmektedir. Neriman’ın Macit ile olan görüşmesi sınırlı olsa da Macit’e duyulan bir duygu değildir bu görüşme hali. Macit, Neriman için Batı kültürüdür, modernliği öğrenileceği yerdir. Macit’in çevresi ve yaşayış şeklidir aslında Neriman’ı Macit’te çeken. Şinasi tüm olanları bilmekte ancak bildiğini Neriman’dan saklamaktadır. Çünkü kendi içerisinde asıl sebebin ne olduğunun farkındadır. Bir yer de şöyle der Neriman’a “Bu camekânlar kim bilir kaç Türk kızını baştan çıkardı ve çıkaracak!” çünkü Şinasi için mühim olan görünenin ötesindedir ve Neriman’ın aslında elde etmek istedikleri yalnızca görüntülerdir.

Macit’in daveti üzerine baloya gitmek isteyen Neriman bu konuyu babasına açmıştır ancak nişanlısı Şinasi ile birlikte babası gitmesine müsaade etmiştir. Faiz Bey’in Şinasi’yi ne kadar sevdiğini ve güvendiğini bildiği için izin konusunda Şinasi’nin gelişini dert etmez Neriman. İçten içe bu baloya yalnız gitmek istese de. Çünkü Şinasi’nin kendisini anlamadığını onun eski geleneklerde kaldığını yeni olan her şeye de kötü baktığını düşünür. Zaten araları da eskisi gibi iyi değildir.

Neriman bir gün Fevzi Bey ile otururken kedisi Sarman gelir kucağına O an düşünür Neriman zaten şu sıralar aklı hep doğuyu ve batıyı karşılaştırmaktadır. Şarklılar (doğulular) der kediler gibi yer, içer, yatar, uyur, doğurur, miskindir ve sürekli rüya halindedir. Bu yüzden şarklılar kedileri daha çok sever. Hâlbuki garplılar (batılılar) ise evlerinde daha çok köpek besler. Çünkü köpekler diri, çevik ve atılgandırlar. Uyurken bile uyanıktırlar ve birçok işe yararlar. İşte tam da babası Faiz Bey’e bunlardan bahsederken Faiz Bey kızının fikirlerini bu kadar açık belli ettiği için onu daha çok konuşturmak ve kafasındakileri öğrenmek ister. Ona sorular sorar ve bu düşüncelerini daha fazla sorgulamasını ister -büyük bir sakinlikle-.  Evet der, güzel benzetmişsin Neriman. Fakat şöyle devam eder: “Acaba her oturan adam tenbel, her koşan adam çalışkan mıdır?” ve ekler “kimi adam vardır ki sabahtan akşama kadar oturur ve düşünür. Onun bir hazine-i efkarı (fikir zenginliği) vardır, yani fikir cihetinden (fikir yönünden) zengindir; kimi adam da vardır ki sabahtan akşama kadar ayak üstü çalışır, mesela bir rençber, fakat yaptığı iş dört tuğlayı üstüste koymaktan ibarettir. Evvelki insan tenbel görünür velakin çalışkandır, diğer insan çalışkan görünür velakin yaptığı iş sudandır. Zira birisi maneviyat ile zihin gayretiyle yapılan iştir; öbürü vücut ile bedenle yapılan iştir. Maneviyat daima alidir(yücedir), vücut sefildir. Yapılan işlerin farkı da bundandır.”

Kitabın ana özünü oluşturan bu konuşma aslında görünene aldanmamak gerektiği özcümle sine dayanmaktadır. Fakat Neriman’ın kabulleri elbette tez vakitte değişmez.

Şinasi de sesindeki sevgi ve öfke ile Neriman’a sorar neden eskisi gibi olmadığını, neden eskisi gibi birlikte yürüyemediklerini, neden ikisi de kıymetli bir şeyi kaybetmişler gibi sustuklarını. Neriman’ın neden böyle olduğunu? Ve ekler: Sen der Neriman sen, fokstrot oynamak istiyorsun ve kavalyeni de bulmuşsun!

 Peki, Neriman modern olmaktan ne anlıyordu? Ne değişmişti de kitabın sonunda aslında baloya gitmek istemediğini söylüyor ve ben alçak değilim baba diyordu. Şinasi ile yeniden yola çıkmaya hazırdı. Sorguluyordu Neriman, felaket neydi? 

Son akşam Nezahet, Şinasi, Faiz Bey, Müderris Şeref Bey, Ziya Bey, Muammer ve Ferit’in yer aldığı bir meclise girer. Herkes birbiri ile sohbet etmektedir. Konu ise doğu müziğinin batı müziğinden üstün olduğudur. Sorular imalı bir şekilde Neriman’a sorulduğunda Neriman odadaki herkesin alçak olduğunu ve onu anlamadıklarını haykırır. Ardından ağlamaya başlar. Bir odaya alındığında uzun uzun düşünür hâlbuki çok kısa bir zaman geçmiştir. Bunca dönüşüm bunca içsel sancı dokuz gün içerisinde mi olmuştur? Tüm bu yorgunluklar dokuz günün eseri midir? Odadan çıktığında doğuyu temsil ettiğini düşündüğü ve uzun zamandır eline almadığı udunu eline alır ve çalmaya başlar. Şimdi hazırdır.

O dokuz günün yorgunluğu ile herkes derin bir uykuya dalmıştır. Ertesi gün ise Neriman büyük bir vicdan rahatlığı hisseder. Eskinin korkusu, içsel sıkıntıları ve istekleri bir yana şimdiki günlerin vicdan rahatlığı bir yanadır. İkisini tartmıştır artık ve saadetini kabul etmeye çalışır. İsyan duygularından uyanış ona artık yeni bir his vermiştir. Bu yeni his eski güvenilir limanlarıdır.

Fatih Harbiye
Peyami Sefa
Ötüken Neşriyat
128 sayfa, 2020

Tuğba Ayar

"Okumak iptiladır, müptelalara selam olsun."

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

We would like to show you notifications for the latest news and updates.
Dismiss
Bildirimlere İzin Ver