Kasım ayının ikinci haftası geldi bile. Bu haftanın kitaplar için ayrı bir önemi var, nedir? Bu sorunun birçoğumuzda karşılığı, Tüyap kitap fuarı… Fuar yanında bu haftanın bir özelliği daha var desem, bazılarınızın “Dünya Çocuk Kitapları Haftası” dediğini duyar gibi oluyorum. 1917 yılından bu yana,Amerikan izcileri kitaplık yönetimi çalışanlarının çabasıyla, birçok ülkede ve ülkemizde, Kasım ayının ikinci haftası “Dünya Çocuk Kitapları Haftası” olarak kutlanıyor.Bu vesileyle, çocuk kitapları hakkında ben de birkaç satır yazmak istedim.

İnsan doğduğu andan itibaren bir bireydir. Bireylerin gelişim dönemlerine göre hayata karşı verdikleri tepkiler farklıdır. Biz yetişkinler küçük bireylere, kendi yaş özelliklerine göre davranışlarda bulunur ve onları hayata hazırlamaya çalışırız.Altı aydan itibaren ek gıda takviyesi yapar ama ona kebap yedirmeyiz.Ya da 18 aylık merdivenleri tek başına sırasıyla çıkmasını destekler ama üç dört basamak birden zıplamasını beklemeyiz. Konuşma yetisi kazanmadan, şarkı söylemesini talep etmeyiz. İlkokula giden bir çocuğa oyuncak olarak çıngırak almayız. Yemeden içmeye, giyimden oyuncağa, konuşma yetisinden yürümeye kadar yaşının gerektirdiklerini bekler, bu noktada onları destekleriz. Özellikle dil gelişimi için çok önemli olan kitap konusunda da bu gelişim dönemleri dikkate alınarak seçimler yapılmalıdır.

Hayatında hiç kitap görmemiş bir kişiye “kitap” nedir desek çoğu zaman cevap alamayacağımız gibi, alacağımız hiçbir cevap da kitabı bize tam olarak anlatamaz. Ya da tam tersi aynı kişiye, biz istediğimiz kadar süslü cümlelerle kitabın ne olduğunu anlatmaya çalışalım, başarılı olamayız. En iyi yöntem ona bir kitap göstermek olur. Çocuklar için de durum aynıdır. Çocuk, biz ona anlatana kadar kitabın varlığından bile haberdar değildir. En iyi yöntem ortalama altı aydan itibaren çocuğu kitapla tanıştırmaktır. Tabii bu ilk tanışma kocaman bir ansiklopediyle olmamalı!
Çocuklar için kitapların özelliklerini bir cümleyle söylemek gerekirse; “Dil, yazı, çizgi ve resim birlikteliğinin sağlandığı eserlerdir.” diyebiliriz. Tabii erken çocukluk döneminden başlayıp ergenlik dönemini de kapsayan “çocukluk” için, kitaplar, onların beğeni düzeylerini yükselten nitelikler göstermelidir. Bu nitelikleri şöyle sıralayabiliriz:

*Çocuğu ruhsal ve zihinsel yönden geleceğe hazırlamalıdır.
*Gerçeküstü dünya somutlaştırılarak anlatılmalıdır.
*Bir eserin seçilmesinde, çocuğun yaşı ve eğitim durumu göz önünde bulundurulmalıdır.
*Kitapların eğitici ve öğretici yanı bulunmalıdır.
*Dil gelişimini ve beğenisini geliştiren olgunluk taşımalıdır
*Çocuğa kitap sevgisi aşılamak için, seçilen kitaplar edebi ve estetik değer taşımalıdır.
*Yaratıcı güçlerini harekete geçirmeli, dinleme ve eleştiri yeteneğini geliştirmelidir.

Bu nitelikler, her yaş gurubu için yazılmış kitapların ortak özelliğidir. Ancak yukarıda da ifade ettiğimiz gibi, bu nitelikteki kitapların çocuğun yaş özelliklerine uygun seçilmesi gerekmektedir. Şunu da eklemek gerekir ki her çocuğun kitapla ilişkisinin aynı şekilde olmadığı da unutulmamalıdır. Çocuğun gelişim dönemlerine göre çocuk kitaplarının özellikleri de sıralamak isterim:

*İlk kitaplar, duyarak öğrendiği kelimeleri görerek öğrenmesi açısından resimlidir.(Hatta bazı kitaplar sadece resimden oluşabilir.)
*0-2 yaş arasında ilk kitaplar, banyo kitapları, kalın kapaklı kitaplar(Ağza alarak öğrenmeye dayanıklı!), kuklalı kitaplar, ses çıkaran kitaplar…
*2,3 yaş için fazla ayrıntısı olmayan, yine resimli ama bir iki cümlelik çok kısa metinlerden oluşan kitaplar
*3 yaş, çocuğun kendi yaşantısının bir parçası olan kısa bir olayın yine resimle anlatıldığı kitaplar (Çocuk bu yaşta resim ve metin arasında ilişki kurar. Defalarca aynı kitabı okumak ister. Hatta resimlere bakıp kendi hayalinden olaylar ekler.)
*4,5 yaşından itibaren kısa şiirlerin, bilmecelerin ve tekerlemelerin olduğu kitaplar
*6 yaş, okul öncesi dönemdir. Kitap çocuğu okula ve okumaya hazırlar.(Bu dönemde kitap, çocuğun arkadaşıdır. Pek çok duygusunu kahramanla paylaşır.)
*7, 10 yaş (ilkokul) aile bağlarını güçlendirici, sorumluluk almalarını destekleyici masal, öykü kitaplarıyla yaşamı ve insanı tanımalarına katkı sağlayacak deneyimlerini zenginleştirecek edebi nitelik taşıyan kitaplar (Çocuklar dünyayı doğrudan ve somut olarak algılar. Ailelerinden öğrendikleri yargılar değişmez. Yetişkinlerin kendileri için düşündükleri çok önemlidir.Kız erkek farkı ortaya çıkar. Arkadaşlık ilişkileri önemlidir.)
*11,12 yaş edebiyatın ilgi alanına giren her konunun sanatçı bakış açısıyla işlendiği kitaplar.(Bu dönem seçilecek kitaplarda hem bireysel ilgi ve beklentileri göz önünde bulundurulmalı hem de roman, hikâye, anı, şiir gibi tür çeşitliliği olmalıdır. Çocuklar aileden bağımsızlaşmıştır. Çocukların cinsiyetleriyle ilgili rolleri belirginleşmiştir.)

Bu nitelikler ve özellikler kapsamında çocuk kitaplarını;
*Alfabe kitapları
*Şiir kitapları
*Sayı kitapları
*Kavram Kitapları
*Yazısız kitaplar
*Okumaya başlama kitapları
*Resimli öykü kitapları şeklinde başlıklar altında kategorize edebiliriz.
Dünya Çocuk Kitapları Haftası’nın Tüyap kitap fuarıyla buluştuğu şu günlerde, çocuklar için kitap seçerken önerilerimin size yardımcı olması ümidiyle… Keyifli okumalar.

Kaynaklar:
MEB, Çocuk Gelişimi ve Eğitimi, Çocuk Edebiyatına Giriş
Prof. Dr. Sedat Sever, Çocuk ve Edebiyat, Tudem Yayınları